Kudos krijg je nooit genoeg – Van fiat geld naar alternatieve currencies

In een tijd waarin zo veel te doen is over het in stand houden van de Eurozone, is er een opmars van allerlei alternatieve currencies. Een aansprekend voorbeeld is de Brixton Pound, genoemd naar de Londense wijk Brixton. In plaats van het portret van een staatshoofd vinden we een afbeelding van David Bowie, geboren en getogen in Brixton, op het bankbiljet. Het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld is wel de Bitcoin, de digitale currency die via een wereldwijd platform uitgewisseld wordt.

Deze twee voorbeelden geven scherp weer hoe breed het spectrum van de alternatieve currencies is. We hebben het over currencies die heel traditioneel zijn gestart met de uitgifte van bankbiljetten, en die zich concentreren op een beperkt geografisch gebied, zoals de Brixton Pounds en die vooral bedoeld zijn om de lokale economie te stimuleren. Maar we hebben het ook over een currency zoals de Bitcoin die is ontstaan op het internet en waarvan de herkomst onbekend is. Er zijn tal van termen om deze diversiteit aan currencies nader te duiden. Aanduidingen als community, local, complementary en crypto currencies. Maar ook timebanks , bartering en mutual credits moeten hier genoemd worden. Het zijn loten aan dezelfde stam: het zijn alternatieven voor het gebruik van fiat geld. Niet per se bedoelt om fiat geld te vervangen maar in ieder geval om het complementair, naast het fiat geld te gebruiken.

Fiat geld is het geld dat een wettelijke basis heeft en op initiatief van de overheid in omloop wordt gebracht. Het ligt voor de hand dat de alternatieve currencies zich mogen heugen in een toenemende belangstelling als het systeem waarop het fiat geld gebaseerd is onder druk staat. Uiteraard is het dan zaak om deze alternatieve currencies op een andere manier te laten functioneren dan het fiat geld, zo dat het meer wordt dan het vervangen van appels door peren. Om die reden wordt er bijvoorbeeld vaak gewerkt met demurrage, een negatieve rente, als instrument om ervoor te zorgen dat het geld blijft rollen en niet opgepot wordt.

Het zal geen verbazing wekken dat landen die het hardst geraakt worden door de financiële crisis zoals Griekenland inmiddels een aantal alternatieve currencies kennen. En er zijn ook Nederlandse initiatieven. Zo is er in Amsterdam al enige tijd de Makkie en in Rotterdam is er sinds augustus 2013 de Dam (wat staat voor De Alternatieve Munt). Het staat in Nederland nog in de kinderschoenen maar de Zwitserse WIR die in 1934 is ontstaan en nog steeds in omloop is, is een bewijs dat dergelijke initiatieven wel degelijk bestendig kunnen. De WIR toont ook aan dat het onderwerp van alternatieve currencies niet een onderwerp is dat per se raakt internet, connectiviteit en social media. Maar laten we inzoomen op die varianten die wel raken aan deze thema’s: allereerst de bitcoin, een crypto currency, en last but not least: social currencies.

Op zoek naar het virtuele goud: iedereen mag meedoen

Bitcoin is een nieuwe vorm van geld, waarbij cryptografie in plaats van de autoriteit van een centraal orgaan gebruikt wordt om uitgifte en transacties digitale munten te reguleren. De bedenker van de Bitcoin heeft een systeem ontwikkeld waarmee vanaf het ontstaan in 2009 tot ergens in de jaren 2030 21 miljoen aan Bitcoins in omloop worden gebracht. Deze Bitcoins komen echter niet zomaar in omloop. Bitcoins moeten namelijk ontdekt worden door ‘digital mining’. Vergelijk het met het zoeken naar goud maar dan met een computer.

Dit digitale minen bestaat er uit dat de rekenkracht van een processor en grafische kaart van een computer worden gebruikt om moeilijke wiskundige problemen, algoritmes, op te lossen. Wordt het algoritme opgelost dan wordt een ‘blok’ van 50 Bitcoins vrijgegeven. Echter, de moeilijkheidsgraad van de op te lossen algoritmes neemt toe naarmate er meer blokken zijn uitgegeven. Werden in het begin van de Bitcoin blokken nog door individuen gemined, tegenwoordig zijn de op te lossen algoritmes zo complex dat miners zich moeten verenigen in een miningpool en hun gezamenlijke computerkracht moeten inzetten. Een miner moet dus uiteraard behoorlijk onderlegd zijn in het gebruik van computers, maar vooral ook bereid zijn om samen te werken met andere miners. Maar dat zijn dan ook de enige randvoorwaarden.

De Bitcoin Foundation omschrijft het als volgt op haar site: Bitcoin gebruikt peer-to-peer-technologie om zonder centrale instantie of banken te kunnen werken; het verwerken van transacties en het uitgeven van bitcoins gebeurt collectief door het hele netwerk. Bitcoin is opensource; het ontwerp is openbaar, niemand is eigenaar of beheerder van Bitcoin en iedereen kan meedoen.

Een dergelijke omschrijving zal de meeste mensen als muziek in de oren klinken. Toch heeft de Bitcoin een aantal negatieve connotaties en zijn er vele vraagtekens. Allereerst heeft de bedenker van Bitcoin zijn identiteit nooit onthuld en is de oorsprong en motivatie achter Bitcoin een groot raadsel. Daarnaast wordt de Bitcoin geassocieerd met hoge speculatieve winsten (en ook verliezen). De koers van de Bitcoin uitgedrukt in officiële valuta’s zoals euro en dollar zijn hoogst volatiel gebleken, waardoor begrijpelijkerwijs de indruk is ontstaan dat de Bitcoin bedacht is door mensen die zelf het meest profiteren van hoge koersen.

Het hele idee van de Bitcoin is gebaseerd op het idee “dat elk object of optekening dat in een bepaalde sociaal-economische context wordt aanvaard voor de betaling van goederen of aflossing van schulden als geld kan dienen”. Verwoord in meer toegankelijke taal: als we als samenleving besluiten om elkaar in spiegeltjes en kraaltjes te betalen (of in ronde stenen met een diameter van soms enkele meters, zoals op het eiland Yap), dan kan dat werken zolang we het maar met elkaar daarover eens zijn. De enorme wereldwijde groei van het gebruik de Bitcoin onderstreept dat deze gedachte ook praktijk kan worden.

Naar analogie van goud, heeft de bedenker van Bitcoin er voor gezorgd dat het systeem schaarste van de Bitcoin creëert, door een maximum van 21 miljoen in te stellen en door de toenemende complexiteit van de op te lossen algoritmes. Dit schaarste element is een belangrijk kenmerk dat de Bitcoin deelt met fiat geld en met de meeste andere vormen van alternatieve currencies. Een belangrijk onderscheid echter, vooral ten opzichte van fiat geld, is natuurlijk het feit dat er geen centrale autoriteit betrokken is bij de Bitcoin. Het systeem van de Bitcoin waarin een pool van computers moeten worden ingezet om algoritmes te kraken, zorgt er bovendien voor dat het systeem op ontelbare servers wereldwijd wordt gehost. Daarmee kan het niet door een enkele instantie uit de lucht worden gehaald, sterker nog: om de Bitcoin te stoppen zal het hele internet afgesloten moeten worden.

Bitcoin garandeert een zeer hoge mate van anonimiteit, door het ontwerp van het systeem zelf en door de daaruit voortvloeiende onmogelijkheid van toezicht door een centrale instantie. Een serieus neveneffect daarvan is dat de Bitcoin ook wordt gebruikt voor transacties die het daglicht niet kunnen verdragen, zoals handel in drugs en witwassen. Het is vooral dat aspect van de Bitcoin dat in de media aandacht heeft gekregen.

Social networks: trust is the new currency

Die anonimiteit speelt geen rol, integendeel zelfs, als het gaat om social currencies. Daarmee zijn social currencies een hele vreemde eend in de bijt ten opzichte van al die alternatieve currencies die hiervoor zijn genoemd. Social currencies is een term afkomstig uit de marketing en duidt op het feit dat herkenbaarheid op sociale netwerken en de reputatie die genoten wordt in het sociale netwerk waarde heeft voor het afsluiten van transacties.

Het meest eenvoudig kan het principe van social currencies worden toegelicht aan de hand van Marktplaats.nl. Een ieder die wat wil kopen of verkopen via Marktplaats kan zien hoe lang de tegenpartij actief is op Marktplaats. Uitgangspunt is dat hoe langer iemand actief is, hoe betrouwbaarder hij is en daarmee wordt de bereidheid van de tegenpartij om de transactie te sluiten vergroot. Dit systeem leidt er toe dat mensen die vaker en langer aanwezig zijn op sociale netwerken, en positieve reviews krijgen van andere aanwezigen in sociale netwerken, steeds makkelijker transacties met anderen kunnen verrichten. Dit bracht een gebruiker van eBay in 2007 op het idee om zijn eBay gebruikersnaam te veilen. Iets waar eBay uiteraard een stokje voor heeft gestoken, want het zou de dood in de pot betekenen voor dit eBay als er een handel in gebruikersnamen zou ontstaan.

In de peer-to-peer economie en in alle collaborative platforms die een onderdeel zijn van die economie spelen social currencies een zeer belangrijke rol. Deze platforms zijn er bij gebaat dat deelnemers herkenbaar zijn en een grote reputatie genieten. Met andere woorden hoe meer kudos er in vorm van sterren, likes, duimpjes of +1 er worden gegeven hoe beter, zolang dit gebaseerd is op basis van echte ervaringen door echte gebruikers. In tegenstelling tot andere currencies zit daar geen maximum aan. Een collaborative platform waarin iedereen een grote reputatie geniet vergroot de transactiebereidheid. En dat is goed voor het platform. Daarmee zijn social currencies abundance based, ze zijn gebaseerd op overvloed in tegenstelling tot al die andere currencies die scarce based zijn.

Wereldwijde platforms met lage toegangsdrempels veranderen de lokale economie

Kijken we naar een van de snelst groeiende collaborative platforms, Airbnb, dan zien we dan zien we een aantal interessante kenmerken. Airbnb heeft een platform dat wereldwijd functioneert, waardoor de transactiekosten voor een geslaagde bemiddeling relatief laag zijn. Maar vooral ook lage drempels voor deelnemers om toe te treden en een veel checks om de reputatie van een deelnemer te toetsen. Zo kan een deelnemer zijn online identiteit versterken door zijn aanwezigheid op zowel Facebook, Twitter als LinkedIn kenbaar te maken en zelfs door een gescande kopie van zijn paspoort naar het hoofdkantoor van Airbnb zenden. Hij kan bovendien referenties van zijn Facebook vrienden toevoegen en uiteraard zijn er mogelijkheden om reviews achter te laten. Zowel host als guest van de bezochte accommodatie geven hun waardering dan door middel van het aantal sterren en het bekende duimpje weer. Een mooie combinatie van techniek, namelijk een platform dat zonder al te veel fricties en dus lage transactiekosten werkt, en de inzet van de kracht van sociale netwerken.

Ook de bedenker van Bitcoin is er in geslaagd om een wereldwijd platform voor de uitwisseling van te Bitcoins te creëren. Een betaling in Bitcoins aan een familielid in een ver land is even makkelijk als een betaling aan een buurman. Dit maakt de Bitcoin met name interessant als alternatief voor internationale betalingen en betalingen in ontwikkelingslanden. Zeker ook vanwege het feit dat concurrerende betaalmethoden in deze context niet altijd mogelijk zijn of alleen tegen extreem hoge transactiekosten. Ongeveer de helft van de wereldbevolking beschikt namelijk niet over een bankrekening, zodat een girale overboeking simpelweg niet kan worden uitgevoerd en de fees voor alternatieve betaalmethoden zoals betaling via Western Union kunnen oplopen tot wel 20%.

Het succes van de mPesa in Kenya en Tanzania, het meest ontwikkelde mobiele betaalsysteem in de wereld, laat zien dat een sterk ontwikkeld bankensector echter geen noodzakelijke voorwaarde is om innovatieve betaalmethoden te introduceren. Het aantal bezitters van een mobiele device is in dit soort landen vele malen groter dan het aantal mensen dat beschikt over een bankrekening. De drempels om in die context toe te treden tot het systeem als Bitcoin zijn daar lager dan de drempels om deelnemer te worden aan het betalingsverkeer via de bank. Het registreren en aanmaken van een account en het downloaden van een Bitcoin wallet, de elektronische portemonnee die als app op de smartphone wordt gezet, neemt slechts enkele minuten in beslag.

Wie de huidige stand van zaken van de Bitcoin ziet als eindproduct heeft reden om sceptisch te zijn over de toekomst van Bitcoin, zeker in de Westerse maatschappij met een sterk ontwikkeld en gereguleerd betalingsverkeer. Maar zien we de Bitcoin als een infrastructuur, the truly global marketplace, waarop allerlei aanvullende diensten kunnen worden ontwikkeld dan is de toekomst veel rooskleuriger. Ik gok op een combinatie van de Bitcoin als wereldwijd exchange platform met diensten waarbij de link wordt gelegd met de bekende sociale netwerken. Een mix dus van de scarce based currency Bitcoin en de abundance based social currencies. Daarvoor hoef ik niet ver in de toekomst te kijken. Zo is er bijvoorbeeld Pikapay, een bedrijf met Nederlandse cofounders dat zich bezighoudt met het peer-to-peer betalingen van Bitcoins onder de slogan Mobile Cash with Twitter.

Is dit allemaal relevant voor een lokale overheid? Zeker! Het succes van Airbnb heeft zodanig effect op de hotelbranche dat het in een aantal steden verboden is om via Airbnb woonruimte te verhuren. Laat staan wat het gaat betekenen als dit soort platforms worden ondersteund door alternatieve currencies. Maar dan bekijken we het vanuit het standpunt dat de economisch belangen van bestaande partijen bewaakt moeten worden. Maar laten we vooral ook kijken naar wat het in de basis echt betekent in een samenleving: mensen die op een peer-to-peer basis samenwerken, er belang bij hebben elkaar te vertrouwen en dit vertrouwen niet te beschamen. Kudos voor iedereen!

Deze post is ook als hoofdstuk verschenen in het boek Sociale Gemeenten van David Kok